نحوه‌ي برآورد احتمالِ وقوع سوانح در کوهستان بر اساس متدهايِ ارزيابيِ ريسك اميرحسين ناظمي،

1397/10/02

نحوه برآورداحتمال وقوع سوانحدرکوهستان

نحوه‌ي برآورد احتمالِ وقوع سوانح در کوهستان بر اساس متدهايِ ارزيابيِ ريسك

اميرحسين ناظمي، کارشناسی مديريت گردشگري، مربی درجه سه کوه پیمایی و درجه سه یخ و برف

amir.hosein.nazemi@gmail.com

 

 

واژگان كليدي: ارزيابي ريسك، مخاطره، بحران، سوانح، انسان، روانشناسي فردي، نظام نگهداري، شخصيت، فرهنگ ايمني

 

 

چکیده:

كار، ورزش و فعاليت‌هاي حرفه‌اي، يك جنبه‌ي بسيار مهم و پرمعني از زندگي انسان‌ها را تشكيل مي‌دهد. از اين‌رو آسيب‌ديدگي در فضاي كار و ورزش، ضمن آن‌كه واقعيت انكار‌ناپذيري است، ليكن به لحاظ حفظ اعتبار و ارزش، قابل كنترل و جلوگيري است. مباحث اصلي و تخصصي در كاهش آسيب‌ديدگي حين انجام كار را، اصول بهداشت محيط و مديريت ايمني و در مجموع سيستم ايمني و «نظام نگهداري» تشكيل مي‌دهد.

نكته‌ي مهم در جاري‌سازي ايده‌هاي ايمني، ارتباط معنايي و شكلي آن، با موضوع «انسان» است و همين، سبب مي‌شود تا فراتر از توجه به اصول سيستمي، مكانيكي و ساختاريِ موضوع ايمني، به موضوع انسان و اصل پرورش و فرهنگ‌سازي براي جامعه‌ي انساني، انديشه گردد. در اين زمينه بايد اذعان كرد كه، لازمه‌‌ي جاري‌سازيِ اصول ايمني، داشتن شناختي روانشناسانه از انسان و كيفيت تعامل روانيِ او با موضوع ايمني است.

اين همان حقيقتي است كه، شناخت روانشناسانه از انسان و ابعاد فرهنگيِ جامعه، ارتباط مستقيمي را با يكديگر برقرار مي‌سازند. به طور كلي «نظام نگهداري» اموري متنوع را شامل است. اموري همچون بهداشت و مراقبت حفاظتي از محيط كار، مراقبت از ابزارها و ماشين‌آلات، نگهداري از سلامت رفتارهاي مكانيكي و فيزيكي و برنامه‌هاي بدني از قبيل ورزش، تربيت بدني و تندرستي در امور مختلف رفاهي.

به روشني قابل نتيجه‌گيري است كه تمامي مصاديق مورد اشاره همه به «انسان» و «فرهنگ انساني» بازگشت دارد. لذا توسعه‌‌ي نظام نگهداري و در چارچوب آن، «توسعه‌‌ي دانش ايمني» به «توسعه‌‌ي دانش و كيفيت رفتارهاي انساني» بستگي دارد و اين همان مفهوم بنيادي « انسان محور توسعه است» را تداعي مي‌كند.

 

 

 

 

 

 

 

(مادی و انسانی)

ضایعات

نظام نگهداری

انسان

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ایمنی کنش های رفتاری

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ضرورت پیشگیری

 

 

 

 

ایمنی

 

 

 

 

 

 

 

روانشناسی و علوم تربیتی

 

 

 

 

شكل 1- چرخه‌‌ي حضور انسان

حوادث برخاسته از كار افراد در فضاهاي مختلف، موجب رنج روحي و رواني جامعه‌هاي انساني و ضايعات مادي فراوان است و نمي‌توان انكار كرد كه به رغم پيشرفت تكنيك و تكنولوژي، حوادث آسيب‌زا از صفحه‌ي زندگي و فضاي فعاليت‌ها به طور كامل حذف شده باشند. لذا هر اندازه كه فرهنگ رفتارمندي ايمن «بالا» باشد، به همان نسبت، حادثه «پايين و كم» خواهد بود. يعني بين «توسعه‌ي فرهنگ رفتارمندي ايمن» با «حادثه» يك رابطه‌ي منطقي (معكوس) برقرار است.

توصيف فوق، روابط زير را در بر گرفته و نتيجه‌ي نهايي را استخراج مي‌سازد:

الف) با وجود پيشرفت تكنيك و تكنولوژي هنوز شاهد رخداد حادثه و سوانح هستيم.

ب) غيراستاندارد بودن فضاي فرهنگيِ زندگي بر تنوع بروز حادثه مي‌افزايد.

ج)

کاهش حادثه و سوانح

 

توسعه ی فرهنگ ایمنی

 

 

 

 

 

توسعه ی رفتار های ایمن

 

توسعه ی انسان

 

شكل 2- توسعه‌ي فرهنگ ايمني و در نتيجه كاهش حادثه

د) نتيجه‌ي نهايي: توسعه‌ي فرهنگ ايمني و در نتيجه، كاهش حادثه از طريق توسعه‌ي انسان براي پرورش، تقويت و آموزش رفتارهاي ايمن، امكان‌پذير است. به اين ترتيب، موضوع ايمني با موضوع انسان در يك ارتباط منطقي مستقر است.

در راستاي ارزيابي ريسك سوانح، شناسايي اصلي‌ترين سوانحي كه خساراتي را به سيستم تحميل مي‌نمايد و كوه‌نوردان را با خطر مواجه مي‌سازد و بقاي اجراي برنامه‌هاي ايمن و موفقيت‌آميز را تهديد مي‌كند، امري حياتي است. در اين راستا، روش‌هاي شناسايي خطر و تكنيك‌هاي ارزيابي ريسك، اهميت خود را نمايان مي‌سازند. تحليل سوانح يك دهه‌ي گذشته كشور، بررسيِ نقش سرپرستي در سازماندهي و مديريت يك اكسپديشن، از شروع تا پايان و مهم‌تر از آن نحوه‌ي برخورد سرپرست در مواجه با سوانح، با استفاده از روش‌هاي شناسايي مخاطرات و اصلي‌ترين عوامل بحران‌خيز و خطرساز شناسايي شده و در نهايت با استفاده از تكنيك‌هاي ارزيابي ريسك، بررسي و درجه‌بندي اهميت خطر و كنترل شرايط توسط راهكارهاي كاربردي جهت ارزيابي ريسكِ تكرار سوانح كوه‌نوردي در مديريت بحران، از عناوين مورد مطالعه در اين گردآوري است.

لذا بايد گفت، انسان محور نهاده سازي فرهنگ ايمني و نظام نگهداري است. يعني، جامعه‌هاي انساني، فرهنگِ رفتاري و كنشي را كه شامل رعايت نظام‌هاي اجتماعي، قواعد و مقررات عمومي و هنجارهاست، از طرق مختلف جاري و ساري مي‌سازند.

نكته‌اي كه در اين ميان داراي اهميت است، فهم اين موضوع است كه امكان كاهش اثرات منفي حوادث، سوانح و بحران‌ها از طريق «شناخت فرايند مديريت بحران» و تهيه و اجراي برنامه‌هاي متناسب با شرايط خاص، هر كدام از موقعيت‌هاي بحراني امكان‌پذير است و مي‌توان با تدوين برنامه‌هاي پيشگيري و پاسخ در برابر بحران‌هاي احتمالي، خسارات وارده به سيستم «نفرات حاضر در تيم» يا «اسپانسرينگ» را كاهش داد و آمادگي لازم را براي مقابله با موقعيت‌هاي اضطراري، ايجاد كرد.


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


شكل 3- نمايش متقابل علل اصلي، مستقيم و غير مستقيم در تشكيل يك حادثه


 

ü      نخستين گام در فرايند مديريت سوانح و مديريت بحران، شناخت نقش سرپرستي در سازماندهي و مديريت يك برنامه از آغاز تا پايان است.

 

مديريت:

تعاريف متعدد و گوناگوني را از مديريت خوانده و شنيده‌ايم كه به طور كلي و جامع مي‌توان عنوان نمود كه مديريت، فرآيند به كارگيري موثر و كارآمدِ منابع مادي و انساني در برنامه‌ريزي، سازماندهي، بسيج منابع، امكانات و هدايت و كنترل است كه براي دستيابي به اهداف سازماني و براساس نظام ارزشيِ مورد قبول، صورت مي‌گيرد.

 

وظايف سرپرست، نقش مديريتي آن در برنامه‌ريزي و سازماندهي و تأمين موفقيت، همراه با ايمني در يك اكسپديشن:

قبل از طراحي برنامه، بايد هدف از اجراي آن مشخص گردد و طبق آن برنامه‌ريزي شود. هدف از برنامه‌ريزي يك اكسپديشن برون مرزي يا يك برنامه‌ي داخلي، اجراي موفقيت‌آميز آن برنامه و اجتناب از خطرات بالقوه كوهستان است كه مي‌توان آن را به چهار بخش تقسيم نمود.

1)      طبقه‌بندي افراد

2)      طبقه‌بندي برنامه

3)      برآورد هزينه‌ها

4)      آموزش و مربيگري حين اجراي برنامه

 

ü      دومين قدم از فرآيند مديريت سوانح و بحران، شناخت «سانحه» در ابعاد حادثه، فاجعه و بحران است.

·         حادثه:

عبارت است از رويدادي غيرقابل كنترل، غيرعمدي و پيش‌بيني نشده كه بدون برنامه‌‌ي قبلي رخ مي‌دهد و سبب وقوع صدمه و آسيب مي‌شود. به بيان ديگر واقعه‌اي غيرمنتظره و پيش‌بيني نشده كه مي‌تواند در تمام موقعيت‌هاي زندگي رخ دهد.

 

·         فاجعه:

يك پديده‌‌ي طبيعي كه كاركردها و ساخت نهادهاي اجتماعي را براي يك دوره‌‌ي زماني به هم مي‌ريزد ولي باعث از بين رفتن اين نهاد نمي‌شود و جامعه به زندگي خود ادامه مي‌دهد.


 

·         بحران:

عبارت است از عدم انطباق بين نيازها و منابع. بدين معني كه در شرايط عادي، توازن بين نيازهاي جامعه از يك طرف و توانمندي‌ها و منابع موجود از طرف ديگر برقرار است. با بروز شرايط بحراني كه مي‌تواند نتيجه‌ي بروز هر اتفاق غيرعادي و پيش‌بيني نشده طبيعي و غيرطبيعي همچون زلزله، سيل، طوفان‌هاي بزرگ، جنگ و... باشد، به دليل شرايط خاصي كه بر جامعه تحميل مي‌شود، ديگر شاهد توازن بين نيازها و منابع نخواهيم بود.

با بروز شرايط بحراني، توانمندي‌ها به دليل آسيب‌ديدگيِ زير ساخت‌ها به شدت كاهش مي‌يابد كه معمولاً با روانه كردن كمك به مناطق بحران‌زده سعي در جبران اين اُفت منابع مي‌كنند. از سوي ديگر، تعداد نيازها در شرايط بحراني بسيار محدود شده و در مقابل، ميزان تقاضا براي همين تعدادِ اندكِ نيازها آنچنان افزايش مي‌يابد كه بار بسيار زيادي را به جامعه تحميل مي‌نمايد.

 

 

اقدامات قبل از بحران

 

 

 

 

 

 

اقدامات حين بحران

 

اقدامات بعد از بحران

 

 

شكل 4- چرخه ي مديريت بحران

ü      سومين و از مهم‌ترين گام‌هاي مديريت سانحه و بحران، ارزيابي ريسك سوانح در محيط كوهستان است. شناسايي اصلي‌ترين سوانحي كه خساراتي را به جامعه ورزش كوه‌نوردي تحميل مي‌كند و كوه‌نوردان را با خطر مواجه سازد و بقاي اجراي برنامه‌هاي كوه‌نوردي را تهديد مي‌نمايد، امري حياتي است. در اين راستا روش‌هاي شناسايي خطر و تكنيك‌هاي ارزيابي ريسك، اهميت خود را نشان خواهند داد.

ضرورت مديريت سانحه در كنار مديريت ريسك، همانگونه كه پيش از اين گفته شد تعيين ميزان ريسك ناشي از وقوع سوانح محتمل در سطوح برنامه‌ها و تلاش در جهت كاهش ريسك هر بخش از اين سوانح مي‌تواند به بهبود در عملكرد كلي اجراي برنامه‌هاي ايمن و بدون حادثه، منجر شود. تاكنون روش‌هاي ارزيابي ريسكِ مختلفي ارائه گرديده است كه سعي بر تعيين ميزان ريسكِ تحميلي از هر يك از سوانح داشته باشد. اما به جهت كاربرد اين روش‌ها، اطلاعاتي دقيق از وضعيت گذشته، مورد نياز است كه در دنياي واقعي بسيار كم محتمل است كه در يك بانك اطلاعاتي چنين سوابقي بي‌كم و كاست در دسترس باشد.

در زمينه‌ي ارزيابي ريسك، به صورت معمول دو شاخص زير انتخاب مي‌شوند:

1-      احتمال وقوع سانحه و يا تعدد تكرار آن.

2-      شدت پي‌آمدها و جدي بودن اثرات تخريبي سانحه، هم مادي و هم معنوي.

روش ارزيابي ريسك سوانح در اجراي يك برنامه‌ی کوه‌نوردی

گام اول، شناسايي سوانح:

ايجاد مجموعه‌اي كامل از سوانح و حوادث با استفاده از سه روش مرسوم و مستندات مرجعِ مديريت بحران كه مجموع آنها، عبارت است از:

1-     مطالعه و بررسي سوابق حوادث پيشين

2-     بهره‌گيري از تجارب كارشناسان و متخصصين

3-     بهره‌گيري از تجربيات ساير كشورها

 

گام دوم، رتبه‌بندي مخاطرات و شناسايي بحران‌ها:

رتبه‌بندي سوانح و مخاطرات تهديد كننده در اجراي اكسپديشن، تعيين شاخص‌ها و رتبه‌بندي مبتني بر اصول تصميم‌گيري چند معياره[1] كه بر دو قسم مي باشد.

1-     تدوين شاخص‌هاي شناسايي بحران‌ها:

متدولوژي مطالعات بدين صورت تدوين مي‌گردد كه در ابتدا و در كنار شناخت مفهوم بحران از بعد نظري، ادراك (تلقي) سرپرست از مفهوم بحران نيز شناسايي شود و پس از بررسي زمينه‌هاي گوناگونِ اين مفهوم، معيارهاي بازشناسي بحران از زمينه‌هاي آن مُنتَج شده و سپس به مولفه‌هايي تجزيه گردد. در اين روند در هر مرحله يك گام به سمت اجرايي‌تر و كمي‌تر شدن مفهوم پيش رفته، تا در نهايت، استانداردهايي براي شناسايي و گونه‌بندي بحران‌‌ها، تعريف و در ادامه مطالعات مورد استفاده قرار گيرد.

2-     روشِ شناسی رتبه‌بندي مخاطرات:

رتبه‌بندي حاصل از يك‌سو در تعريف و شناسايي بحران‌ها استفاده مي‌شود و از سوي ديگر، راهنماي مناسبي براي شناسايي اهميت بحران‌ها براي سرپرست خواهد بود. نتايج حاصل از اين تحليل در بخش‌هاي مختلف نظام مديريت بحران از جمله در اولويت‌بندي مخاطرات، برنامه‌ريزي پيشگيري[2] و نيز در برنامه‌ي پاسخ[3] به بحران‌ها، كاربرد وسيعي دارد. استفاده مهم ديگر از اين تحليل، تخصيص مناسب منابع مي‌باشد، پس از شناسايي، رتبه‌بندي و اولويت‌بندي مخاطرات، اين امكان فراهم خواهد آمد تا منابع كليدي، در مواقع بحراني به شكل مناسب و با توجه به اولويت آن بحران‌، تخصيص يابد.

ميزان اهميت بحران‌ها با استفاده از اطلاعات جمع‌آوري شده به منظور تخمين پارامترهاي تكرار[4] و استفاده از نظارت كارشناسان و خبرگان آشنا به تكنيك‌هاي كوه‌نوردي و پزشكي كوهستان به منظور تخمين اندازه‌‌ي آسيب وارد شده در هر بحران[5] تعيين مي‌شود.

با توجه به موارد ذكر شده، قوانين عمومي براي نجات فرد يا افرادي كه دچار سانحه شده‌اند، از اولويت خاصي برخوردار مي‌شود. در اين خصوص توجه ويژه به نكات ذيل، مهم و تاثيرگذار خواهد بود.

 

o       قوانين عمومي براي نجات فرد حادثه ديده:

1)       ايمني اعضاء پيش از نجات مصدوم

2)      سرعت در حين آرامش

3)     كاربرد روش‌هاي تمرين شده

o       مراحل نجات:

1)       تعيين محل

2)      دست‌يابي

3)     تثبيت

4)      انتقال

o       راهكارهاي مديريت سانحه:

1)     طراحي عمليات نجات

2)     توجه به شرايط اقليمي

3)     كمك‌خواهي به موقع

4)     توجه مداوم به ايمني اعضاء

5)     مديريت زمان

6)     پيش‌بيني مشكلات احتمالي

7)     دقت در وضعيت جسمي- رواني اعضاء

8)     گردآوري اطلاعات ضروري منطقه

9)     تعيين مناسب‌ترين فرد براي هر كاري

10) كاربرد بهينه لوازم و تجهيزات

11) زمان‌بندي اجراي عمليات نجات

12) اعزام افراد براي درخواست كمك

13) جلوگيري از فروپاشي گروه

تحليل مراتب فوق، به خوبي نشانگر عمق ارتباط مسائل «ايمني‌آور» با «موضوع انسان» و «پيچيدگي رفتار انساني» است. به عبارتي، چه «قانون» و چه «فرهنگ» هر دو براي كنترل رفتارهاي انساني و هدايت پيچيدگي‌هاي رفتاري وي به سمت تعادل و ايمني بخشي، هستند.

 

نتيجه‌گيري و پيشنهادها:

افراد عنصر اصلي در اهداف ايمني هستند، آنان تا هنگامي كه در پرتوِ قانون يا فرهنگ ايمني قرار نگيرند از رعايت الزامات آن پرهيز مي‌كنند و گاه، رعايت عناصر ايمني‌بخش را باعث افت شخصيتي خود تلقي مي‌كنند. لذا، پرداخت به مقوله‌هاي فني، مهندسي، الزامات و بيانيه‌ها و يا وضع استانداردها تا هنگامي كه با پرورش و تربيت فرهنگي يا قانوني افراد همراه نشود عملاً پياده‌سازي نمي‌شود. از اين‌رو پيشنهاد مي‌شود تا به موارد زير از منظر آموزشي، پرورشي و تحقيقاتي توجه گردد.

·         ضرورت مطالعه‌ی بين فرهنگي در خصوص موضوعِ توجه به مساله‌ي ايمني در بين فرهنگ‌ها و افراد.

·         ضرورت توجه به استقرار زير ساخت‌ها و سامانه‌هاي ناظر بر رعايت الزامات ايمني.

·         كاربرد آزمون‌هاي روان‌شناختي براي تعيين ضريب توجه افراد به موضوع ايمني با توجه به فضاي كار و حرفه.

 

 

منابع و مراجع:

1-     چلبي، مسعود- جامعه شناسي نظم- نشر ني- 1386

2-     كاظمي، بابك- ايمني و بهداشت كار- نشر پشوتن- 1384

3-     نمازي، مينو، صادقي فرد، ناصر- سيستم مديريت ايمني- نشر مركز آموزش و تحقيقات صنعتي ايران- 1384

4-     مهداد، علي و ديگران- روانشناسي صنعتي و سازماني- نشر جنگل- 1381

5-     ودادي، حميد- مطالعه ميداني- گزارش سوم- 1381 الي 1383

6-      کونتز، هارولد و همکاران- اصول مدیریت- ترجمه ي چمران، محمدهادی- چاپ سوم- موسسه انتشارات علمی- ۱۳۸۰

7-     جوادي، ابوافضل- مطالعه و تدوين ميداني- مديريت سانحه

8-     ستوده شايق، پرويز- مقدمه‌اي بر مديريت و سرپرستي گروه‌هاي كوه‌نوردي- چاپ اول- انتشارات موقر- زمستان 1385



[1]- Multi Attribute Decision Making (MADM)

[2]- Mitigation plan

[3]- Response plan

[4]- Frequency

[5]- Consequence



آبوم تصاویر



مطالب مرتبط