واقعیت‌های علمی در مورد آتشفشان دماوند نگارنده: دکتر همایون خوشروان

1397/06/24

بررسی آتشفشان دماوند از دیدگاه تخصصیو علم زمین شناسی

واقعیت‌های علمی در مورد آتشفشان دماوند

نگارنده: دکتر همایون خوشروان

رئیس گروه پژوهشی مدیریت محیط زیست وزارت علوم تحقیقات و فن آوری

24 شهریور 1397

 

مقدمه:

سالیان متمادی است که مجاورت بزرگترین مخروط آتشفشانی دنیا در کنار کلان شهر تهران و استان‌های شمالی کشور سبب این نگرانی شده‌است که آیا آتشفشان دماوند روزی فعال خواهدشد و در صورت فوران تا کجا مواد مذاب آن موجب از بین رفتن حیات انسان‌ها خواهدشد؟ با چه نشانه‌هایی می‌توانیم زمان فوران آتشفشان دماوند را پیش‌بینی کنیم و چگونه می‌توانیم خود را از این مهلکه نجات دهیم؟ اینها برخی از سوالاتی است که در اجتماع وجود دارد و متاسفانه عدم اطلاع‌رسانی صحیح در این مورد سبب شده که اخبار نادرست و شایعات به صورت گسترده در رابطه با آتشفشان دماوند گسترش یابد. حال در این مقاله سعی خواهیم نمود که مهم‌ترین واقعیت‌های زمین‌شناختی آتشفشان دماوند را توضیح دهیم و برای خواننده محترم این فرصت را ایجاد کنیم تا با حقایق طبیعی آتشفشان دماوند بیشتر آشنا شود.

کلیات:

آتشفشان دماوند در 50 کیلومتری شمال شرق تهران در ناحیه زمین‌شناختی البرز مرکزی در امتداد سلسله جبال آلپ هیمالیا قرار دارد. آتشفشان دماوند با ارتفاع 5671 متر مخروطی شکل است و ساختار مخروطی آن حدود 400 کیلومتر مکعب حجم دارد و به عنوان بزرگترین مخروط آتشفشانی جهان محسوب می‌شود. این آتشفشان به لحاظ زمین‌شناختی از نوع مخروطی چینه‌ای یا Stratovolcano است. در حقیقت خاصیت انفجاری این آتشفشان موجب شده که آن را به عنوان خطرناک‌ترین آتشفشان‌های کره زمین طبقه‌بندی کنند زیرا در هنگام فعال شدن حجم زیادی مواد مذاب گدازه‌ای یا Lava به همراه مواد پیرو کلاستیک که شامل: بمب های آتشفشانی، لاپیلی، خاکستر و گازهای سمی سوزان می باشد از آن خارج می شود. هر یک از این مواد خروجی دارای اهمیت خاصی برای تعیین میزان خطر آسیب‌پذیری جامعه انسانی و کاربری‍‌های مختلف است و پتانسیل خطر هر کدام دارای شدت تاثیر متفاوت است. به طوری که شواهد زمین‌شناختی موجود در مسیر دره هراز نشان می‌دهد که شعاع تاثیر مواد مذاب حداکثر تا  بخش جنوبی رودخانه هراز و لار است و پرتابه‌های آتشفشانی توانسته است تا شعاع بیش از 20 کیلومتر پخش شود و خاکسترهای آتشفشانی تا سواحل جنوبی دریای خزر گسترش یافته است. بنابراین مهم‌ترین عامل خطر آتشفشان دماوند در صورت فعال شدن خاکسترهای آتشفشانی وگازهای سمی سوزان است که موجب از بین رفتن محیط زیست پیرامون می‌شود و می‌تواند شهرهای ساحلی شمال کشور  و  تهران  بزرگ و حومه آن را متاثر سازد.

سن آتشفشان دماوند حدود 2 میلیون سال یعنی آغاز کواترنری یا دوره چهارم زمین‌شناسی است. اولین بار خاکسترهای آتشفشان دماوند در چاه‌های اکتشافی شرکت ملی نفت ایران در رسوبات با ژرفای 1100 متر یافت شد. این آتشفشان طی سه مرحله با دوره زمانی متفاوت فعالیت گسترده‌ای داشته است و آخرین بار حدود 7000 سال قبل فوران کرده‌است و مخروط جوان دماوند در آن زمان شکل گرفته‌است.

جنس سنگ‌های آتشفشان دماوند از نوع مواد آذرین خنثی یا حد واسط با ترکیب تراکی آندزیت بوده و به صورت توالی چینه‌ای با مواد آذرآواری یا پیروکلاستیک همراه است. دره گزانه در بخش مشرف به ناحیه شمالی روستای گزنگ بهترین مکان برای بررسی رخنمون‌های گذشته آتشفشان دماوند است.

در حال حاضر وجود گازهای گوگردی یافومرول در قله و چشمه‌های آب گرم در پیرامون آتشفشان دماوند نشانه‌ای از نیمه فعال بودن این آتشفشان بزرگ است. شیب بسیار تند ارتفاعات مشرف به مخروط آتشفشان دماوند موجب می‌شود که محصولات حاصل از فرایندهای بیرونی(هوازدگی و فرسایش) به صورت مواد لغزشی در سطح گسترده‌ای به سمت دره‌های پیرامون حرکت کند و بعضاً سبب انسداد مسیر جویبارها و بروز سیلاب های کوچک می شود که وقوع سیلاب دو مرحله‌ای در دره گزانه طی شهریور ماه سال 1397 مثال خوبی از این پدیده طبیعی می‌باشد.

در سال 2007 میلادی مشاهدات انجام گرفته بر روی چشمه گوگردی در نزدیکی قله دماوند گویای شدت خروج گازهای گوگردی با حرارت بالا بود و در همان سال زمین لرزه‌ای به قدرت 2.9 ریشتر در نزدیکی قله دماوند اتفاق افتاد و این موضوع سبب بروز نگرانی جامعه انسانی نسبت به احتمال فوران آتشفشان دماوند شود.

به طور کلی برای پیش‌بینی زمان فعال شدن آتشفشان دماوند می‌توان از پیش نشانه‌گرهای زمین‌شناختی استفاده کرد. با مطالعه مورفوژئومتری مخروط آتشفشانی از طریق عکسبرداری دراز مدت وضعیت تغییر شکل شناختی مخروط اتشفشانی کنترل می‌شود و در صورت بروز تورم یا برجسته شدن مخروط می‌توان پی به فعال شدن آن برد. این مطالعات در سطح گسترده در منطقه آتشفشانی سنت هلن در ایالات متحده آمریکا انجام می‌گیرد. یا می‌توان با استفاده از کنترل گازهای گوگردی متصاعد شده از دهانه آتشفشان سرعت انتقال مواد را بررسی کرد و پی به فعال‌تر شدن آتشفشان برد و چشمه‌های آب گرم اطراف آتشفشان نیز نشانه‌های خوبی برای پیش‌بینی فعالیت دماوند محسوب می‌شوند. متاسفانه در حال حاضر هیچ برنامه مشاهداتی دراز مدت برای آتشفشان دماوند وجود ندارد. بعضاً  نبود داده‌های میدانی سبب می‌شود که مخاطرات زمین‌شناختی مانند: رانش زمین، لغزش مواد سنگی و سیلاب سبب بروز خسارات گسترده در مناطق مشرف به آتشفشان دماوند شود.

چشمه‌های آب‌گرم مهمی در پیرامون آتشفشان دماوند با درجه حرارت مختلف از 25 62 سانتیگراد وجود دارد. که مهم‌ترین آنها آب‌گرم رینه، اسک، استراباکو و بایجان است. گسل‌های مهمی هم در اطراف آتشفشان دماوند وجود دارد که سابقه لرزه‌خیزی خطرناکی دارند (مانند: گسل‌های بایجان، مشا، فیروزکوه و گسل بزرگ البرز و مازندران) هر یک از این عوارض ساختمانی می‌توانند بر روی آتشفشان دماوند موثر باشند و بالعکس فعال شدن آتشفشان دماوند می‌تواند موجب جنبا شدن گسل‌ها و بروز زمین لرزه‌های خطرناک شود. زمین لرزه سال 1362 گسل بایجان موجب رانش زمین در سطح وسیعی در منطقه هراز شد و عوارض حاصل از آن به صورت تخته سنگ‌های بزرگ امروز در کنار رودخانه هراز مشاهده می‌شود.

آتشفشان دماوند علی‌رغم میزان پتانسیل خطر بسیار بالا دارای موهبات ارزشمندی است که متاسفانه امروزه به آن کمتر توجه شده است. حضور انرژی زمین گرمایی در اعماق زمین (ژئوترمال)، منبع بسیار ارزشمندی برای تولید برق محسوب می‌شود. در کشورهای ایسلند، ایتالیا، آمریکا و ژاپن از انرژی زمین گرمایی استفاده بسیار مطلوبی می‌شود. اما این موضوع در کشور ما متاسفانه هیچ استفاده مشخصی تاکنون نداشته است و از این منبع انرژی طبیعی تاکنون بی‌نصیب بوده‌ایم.

در یک جمع‌بندی می‌توانیم چنین استنتاج کنیم که فعال شدن آتشفشان دماوند علی‌رغم اینکه می‌تواند موجب بروز مخاطرات جدی در فلات شمال ایران شود. اما در حال حاضر منبع بسیار ارزشمند انرژی برای کشور محسوب می‌شود. که لازم است برای استحصال انرژی‌های حرارتی آن برنامه‌های راهبردی مشخصی تدوین شود.

نتایج:

مهم‌ترین نتایجی که می‌توان از مطالعه شواهد موجود از آتشفشان دماوند اتخاذ نمود عبارتند از:

-          آتشفشان دماوند از نوع انفجاری و بسیار خطرناک است.

-          این آتشفشان به صورت نیمه فعال است و احتمال اینکه مجدداً فعال شود وجود دارد.

-          استفاده از پیش نشانه‌های زمین‌شناختی برای پیش‌بینی فعال شدن آتشفشان دماوند الزامی است.

-          علی‌رغم مخاطرات زمین‌شناسی بالای این آتشفشان، وجود انرژی حرارتی بالا می‌تواند منبع غنی برای تولید انرژی در کشور باشد.

-          نبود سامانه دیده‌بانی علمی درازمدت در منطقه آتشفشان دماوند موجب شده است که نتوانیم پیش‌بینی صحیحی برای زمان فعال شدن آن انجام دهیم.

-          نیاز مبرم به مشوق‌های موثر و انگیزه‌سازی برای واحدهای دانشگاهی و پژوهشی برای مطالعه آتشفشان دماوند بسیار الزامی است.

-          گرمایش زمین موجب ذوب شدن یخچال‌های طبیعی آتشفشان دماوند  و بروز سیلاب‌ها در مسیر دره‌های منتهی به مخروط آتشفشانی می‌شود.

-           



آبوم تصاویر



مطالب مرتبط