گزش‌ها/ نگارش دکتر فرید عباسی دزفولی/ دکتر شهرام دانشفر

1383/02/04

گزش‌ها و راهکارهای مقابله با آن

گزشها

دندانهای حیوانات وحشی و گزش جانوران زهر آگین در طبیعت و کوهستان گرچه با رعایت اصول پیشگیری می تواند به کمترین میزان ممکن برسد ، اما خوب است تمامی کوهنوردان و طبیعت گردان از راهکارهای برخورد با گزشها آگاهی کافی داشته باشند تا آسیبهای ناشی از گزشهای احتمالی به کمترین میزان ممکن برسد.

در این مطلب نگاهی کوتاه  به گزشهای شایع (مار و عقرب) داریم و توضیحی مختصر درباره گزیده شدن توسط حیوانات وحشی خواهیم داد.

1 -عقرب:

عقربها در کویر مرکزی ایران ، دشتها ، جنگلها ، کوهپایه های زاگرس و البرز یافت می شوند و وجود آنها تا ارتفاع 3000 متری از سطح دریا گزارش شده است.

عقربهای زیادی در جهان و ایران شناسایی شده است که بیشتر آنها خطری برای انسان ندارند. سه عقرب مهم ایران عبارتند از :

1-    عقرب گادیم: خطرناک ترین عقرب دنیا ، بومی خوزستان ، بدن کشیده ، صاف به رنگ زرد متمایل به قهوه ای ، دم بلند ، انتها ی گیره ها قهوه ای رنگ است.

2-    عقرب سیاه : بدنی بزرگ ، کشیده ، صاف به رنگ سیاه زیتونی یا قهوه ای متمایل به سیاه.

3-    عقرب توسن : رنگ بدن زرد شفاف یا زرد تیره حداکثر طول 6 سانتی متر.

علایم و نشانه ها :

گزش عقرب در مناطق گرمسیر، در بهار و تابستان ، هنگام غروب و شبها خطرناک تر است .

بسته به نوع عقرب و فرد گزیده شده از یک قرمزی و واکنش موضعی تا واکنشهای شدید و گاه تهدید کننده حیات متفاوت است.

چند دقیقه پس از گزش در محل درد شدید ، قرمزی ، تورم ، مور مور شدن ایجاد میشود.اگر شرایط وخیم شود امکان دارد طپش قلب ، افزایش فشارخون ، اشکلات تنفسی و گاه تشنج ایجاد میشود.

علایم اما در گزش گادیم متفاوت است درد شدید ابتدا وجود ندارد و علایم اصلی دو تا هفت روز بعد ایجاد میشود (خشکی دهان ، تشنگی ، چرمی شدن و تاول پوست ، خون ادراری، اختلالات روانی ، تشنج و مرگ)

اقدامات اولیه

1.      خونسردی خود را حفظ کنید و با آرامش تمام اصولی را که آموخته اید انجام دهید.

2.      اگر در محل گزش هر چیز تنگی چون ساعت ، انگشتر و .. هست آن را فورا خارج کنید

3.      محل گزش را برای جلوگیری از عفونت با آب و صابون بشویید

4.      کمپرس سرد کنید

5.      تا جایی که ممکن است عضو گزیده شده را بی حرکت نگه دارید تا سرعت انتشار زهر کمتر شود.

6.       عضو گزیده شده را پایین تر از سطح قلب قرار دهید

7.      در گزش عقرب بستن بالای زخم مفید نیست

8.      بریدن ، شکافتن یا مکش محل زخم به هیچ عنوان توصیه نمیشود و ممکن است باعث ایجاد عفونت و وخامت اوضاع نیز شود

9.      مصدوم را در اولین فرصت به مراکز درمانی برسانید

10.  در صورت امکان لاشه عقرب یا عکس آنرا را به مرکز درمانی بفرستید

چند نکته :

1.      هیچگاه بر اساس رنگ عقرب نمیتوان میزان خطر گزش را برآورد کرد

2.      وجود خون در اردار (رنگ ادرار مانند چایی میشود) از علایم وخیم و خطرناک عقرب زدگی است

3.      بدترین حالت زمانی است که فرد کیلومترها روی پای گزیده شده خود راه برود.

4.      گاه گزش گادیم آنقدر بی سر و صدا است که تا بروز علایم مرحله دوم خود شخص هم متوجه گزش نمیشود.

2 مار :

کوهستان به دلیل دارا بودن شرایط مطلوب زیست محیطی برای زندگی گونه های مختلف مارها مناسب است . به طوری که زیستگاه اکثر مارهای ایران بخصوص مارهای سمی مناطق کوهستانی است .اصولا مارها جانورانی منزوی هستند و در هر جایی ممکن است یافت شوند. اکثر مار گزیدگی ها به صورت اتفاقی پیش می آید و بیشتر آنها قابل پیشگیری است.

گرچه حدود 35 نوع مار سمی در ایران شناخته شده است اما اکثر مارها غیر سمی هستند .

در مارهای سمی نیش بصورت دو دندان بزرگ شیار دار و توخالی در جلو آرواره فوقانی قرار دارد. بدنی نسبتا کوتاه و زخیم و حرکتی کند دارد ،سر مثلثی شکل و پوشیده از پولک ریز است ، مردمک این مارها اکثرا بیضی عمودی است.

علایم و نشانه ها:

بسته به نوع مار ، شرایط گزش و شرایط فرد از یک درد و قرمزی و سوزش اولیه تا علایم شدید مانند تهوع و استفراغ و اختلال عصبی و گاه خونریزی که از حدود یک ساعت بعد از گزش شروع می شود متفاوت است.

اقدامات اولیه :

1.      خونسردیتان را حفظ کنید .

2.      محل گزش را با آب و صابون بشورید

3.      عضو گزیده شده را بی حرکت و پایین تر از سطح قلب نگه داشته در صورت امکان آتل بندی کنید

4.      در صورت امکان هنگام انتقال از امداد استفاده کنید و  اجازه ندهید فرد راه برود بخصوص اگر گزش در پا باشد.

5.      اگر انگشتر دستبند و یا هر چیز تنگ دیگری در محل گزش است فورا و پیش از تورم منطقه آنرا خارج کنید.

6.       تلاش کنید فرد مارگزیده سریعتر به مرکز درمانی منتقل شود

7.      بستن بالای عضو گزیده شده ، نیشتر زدن ، مک زدن و ... نه تنها نفعی ندارد گاه باعث آسیب جدی و حتی قطع عضو وعفونت های جدی میشود.

8.      در صورت وجود تهوع یا اختلال هوشیاری به فرد چیزی نخورانید  

پیشگری از گزشها

پیشگیری آسانترین ، بی خطر ترین ، مفید ترین و در دسترس ترین راه برای بیماریهای مختلف از جمله گزشها است .

1.      پای برهنه و بدون کفش شما درکوه و طبیعت و بخصوص هنگام غروب و شبها  بهترین طعمه عقربها است

2.       روی زمین و لای سنگ ها را با دست دنبال چیزی ( مثل هیزم ) نگردید. و هرگز دستتان در جاهایی که دید ندارید مثل زیر سنگها و درون شکاف ها فرو نبرید.

3.      زیر سنگها و چوبهایی که در خاک بخصوص خاک مرطوب فرو رفته اند مکان مناسبی برای زندگی عقرب ها است ، اگر مجبور به جابجایی آنها هستید با دقت زیاد اینکار را انجام دهید.

4.      در تمام مدت بخصوص غروب و شب توری چادر را بسته نگه دارید. و هنگام خواب داخل چادر بخصوص قسمتهای میانی دیواره ها را به دقت بررسی کنید

5.      کیسه خوابتان را غروبها و روزها بدون استفاده باز نگه ندارید

6.       کفشها ،کوله پشتی  ولباسهایتان را شب ها بیرون چادر بدون پوشش نگذارید

7.      یکی از شایع ترین حالات گزش جانوران موزی بخصوص عقرب زمانی است که شما صبح ها اقدام به پوشیدن لباس و یا کفشی میکنید که شب عقرب درون آن رفته و به محض فرو رفتن پا در کفش یا دست در آستین عقرب اقدام به گزش میکند. پس لباس و کفش و کیسه خوابتان را قبل از استفاده باز دید کنید. اما دستتان را درون آنها برای بررسی فرو نکنید کفشها را بتکانید و لباسها را پشت رو کنید.

8.      چوبها و سنگهای تل انبار شده زیستگاه مناسبی برای مارها و عقرب ها هستند آنها را با احتیاط جابجا کنید.

9.      قبل از ورود به چادر ، پناهگاه ، کلبه های جنگلی و.. بدقت داخل آن را بررسی کنید.

10.  در هنگام مواجهه با مار به آن نزدیک نشوید فاصله بگیرید و بگذارید مار مسیر خود را برود

3 - گاز گرفتگی پستانداران

گاز گرفتگی توسط حیوانات وحشی و اهلی همواره خطری مهم برای کوهنوردان ، که مهمانانی غریبه در طبیعت محسوب میشوند، میباشد.

هر گزش همواره دو خطر به همراه دارد : عفونت و ابتلا به بیماری هاری

 در صورت تاخیر تا رسیدن به مراکز درمانی زخم ناشی از گزش در صورت عدم رسیدگی (شتشو ، پانسمان، آنتی بیوتیک) میتواند عفونی شده و عوارض جبران ناپذیر حتی گاه در حد قطع عضو ایجاد کند.

گزش انسان از خطرناک ترین گزشها از نظر عفونی شدن زخم است

از طرفی در گزش با هر پستاندار خونگرمی خطر ابتلا به هاری - که بیماری صد در صد کشنده و غیر قابل درمان اما قابل پیشگیری است - وجود دارد.

نود در صد مبتلایان هاری از گاز گرفتگی سگ است.

گاز گرفتگی گربه ، خفاش ، گرگ ، خرس ، روباه ، راسو ، راکون  ، میمون و .... میتواند در صورت ابتلا حیوان به هاری خطر آفرین باشد.

جوندگان معمولا کمتر به هاری مبتلا می شوند.

اقدامات اولیه :

1.      شدت آسیب را بر اورد کنید در تماسهای بدون خراش و زخم یک شتشوی ساده کافی است

2.      در زخمها محل زخم را به مدت طولانی با آب و صابون و مواد ضد عونی کننده بشورید

3.      زخم را پانسمان و در صورت نیاز آتل بندی کنید.

4.      مصرف آنتی بیوتیک با هماهنگی افراد ذی صلاح از لحظه گزش تا رسیدن به مراکز درمانی توصیه میشود

5.      هر فرد گزیده شده توسط پستانداران خونگرم باید به مراکز درمانی ویژه مبارزه با هاری منتقل شود و واکسن های مربوطه را دریافت کند.

6.       اگر حیوان مهاجم اهلی یا در دسترس باشد یا بدام افتد باید آنرا نگه داشت در صورتی که بعد از ده روز زنده بماند می توان اطمینان داشت که مبتلا به هاری نبوده و درمان را متوقف کرد

7.      ولی در حیوانات فراری یا کشته شده که نمونه مغز آنها به آزمایشگاه منتقل نشده باید درمان کامل شود

پیشگیری:

1.      برای سگهای نگهبان شما یک غریبه خطرناک هستید سعی کنید بدون افراد محلی به خانه های روستایی و گله های حیوانات اهلی نزدیک نشوید

2.      به حیوانات نزدیک نشوید و درصورت نزاع آنها سعی در جدا کردنشان نکنید

3.      غذا یا ته مانده غذایی را در نزدیک چادر نریزید

4.      در مجاورت چشمه ها چادر نزنید و هنگام رفتن به سر چشمه بخصوص در شب مراقب باشید که ممکن است حیوانات جهت خوردن آب به چشمه بیایند

5.      هنگام مواجهه با حیوانات خونسردی خود را حفظ کنید . به چشم آنها خیره نشوید چرا که ممکن است حیوان آنرا بعنوان یک تهدید محسوب کند  به راه خود ادامه دهید و به آن نزدیک نشوید

6.       یک راه مقابله با حیوان وحشی این است که چیزی مثل لباس یا پتو را دور دست خود بپیچید و از آن به منزله سپر استفاده کنید

7.      اگر جانور وحشی دست شما را بگزد تلاش برای بیرون کشیدن دست منجر به آسیب بیشتر و جری شدن حیوان میشود. حیوان معمولا به زودی قربانی را رها می‌کند.

 

منبع : کمکهای اولیه در کوهستان و طبیعت - تالیف : دکتر فرید عباسی دزفولی/ دکتر شهرام دانشفر-  انتشارات حیان - چاپ اول 1383

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  



آبوم تصاویر



مطالب مرتبط