پزشکی کوهستان/دکتر فردی عباسی دزفولی

1397/06/06

مشکلات رایج کوه‌نوردان در کوهستان وارتفاعات

کمبود اکسیژن در ارتفاعات ، تابش شدید تر آفتاب و افزایش اشعه فرا بنفش ، سرما و برف و باد ، صاعقه ، دوری از مراکز شهری و درمانی و ...  همه و همه مشکلاتی است که کوهنوردان و طبیعت گردان با آن رو در رو هستند و این نکات نیاز آنها به مباحث پزشکی کوهستان را  برجسته و ویژه می نماید.

در این گفتار کوتاه به چند مورد از موارد مهم پزشکی کوهستان اشاره خواهیم کرد.

 آسیبهای ناشی از ارتفاع

مقدمه:

هرچه ارتفاع ما از سطح دریا بیشتر می شود، غلظت اکسیژن هوا کمتر و به عبارت دیگر هوا رقیق‌تر می‌شود.

اگر بدن یک کوهنورد آمادگی حضور و فعالیت در ارتفاع را نداشته باشد ، برای دستیابی به اکسیژن مورد نیاز خود هنگام فعالیت در ارتفاعات بالا تر از 2500 متر با دشواریهایی رو به رو میشود. از آنجایی که بدن انسان به میزان اکسیژن هوای محل سکونت خود عادت کرده است صعود ناگهانی و بدون برنامه ریزی(هم هوایی) به ارتفاعات میتواند مشکلات جدی به همراه داشته باشد که به آن ارتفاع زدگی می گویند.

هرچه فرد در ارتفاع پایین تری زندگی کند ، سرعت صعود و ارتفاع کسب شده بیشتر  و آمادگی بدنی کمتر باشد خطر ارتفاع زدگی بیشتر است.

کسی که در ارتفاع، ضربان قلب منظم و عادی ( هم  در حال استراحت و هم در حال فعالیت دارد) ، ادرار بیش از اندازه ندارد ، به خوبی میخوابد و اشتها ی مناسب دارد ، تنفس منظم در خواب و بیداری دارد و علایم ارتفاع زدگی نداشته باشد. با ارتفاعی که در آن است هم هوا شده است و میتواند به ارتفاعات بالاتر صعود کند.

علایم و شرایط بالینی:

  ابتدا حالت خفیف (بیماری حاد کوهستان 1AMS) ایجاد می شود. کوهنورد هنگام رسیدن به یک ارتفاع جدید دچار سر درد به همراه یک یا تعدادی از مشکلات زیر میشود:

بی اشتهایی- تهوع-استفراغ- خستگی و ضعف-گیجی و منگی- خواب نادرست- حواس پرتی و اختلال حرکتی ضعیف

درمان:

استراحت ، اکسیژن ، مسکن ، مصرف مایعات میتواند به کنترل بیماری حاد کوهستان کمک کند در صورت برطرف نشدن علایم یا تشدید آنها فرد باید به ارتفاعات پایین تر برده شود.

نکته(1) : اگر فرد فاقد علایم مغزی و ریوی است و انتقال به ارتفاعات پایین تر خطر آفرین است ، میتوان به بیمار برای هم هوایی فرصت داد.

نکته(2) : فردی که داری علایم ارتفاع زدگی است به هیچ عنوان اجازه صعود به ارتفاعات بالاتر را ندارد.

 پیشرفت ارتفاع زدگی میتواند منجر به مراحل شدید آسیبهای ارتفاع شامل ورم مغزی (HACE2) و ورم ریوی(HAPE3) شود که خطر آفرین و کشنده است .

پیشگیری:

انجام ورزشهای هوازی و ارتقا آمادگی بدنی

انجام برنامه ها در سطح توان و آمادگی فرد

انجام صعود مرحله به مرحله با توجه به ارتفاع محل سکونت افراد

رعایت قانون حداکثر صعود حدود هزار متر در هر روز

مصرف منظم مایعات و کربوهیدرات

درمان بیماریهای تنفسی و کم خونی

بررسی مرتب قلبی برای ورزشکاران بالای 40 سال

1-     آسیبهای ناشی از سرما

سرما میتواند باعث کاهش دمای بدن(فرودمایی) شود که عدم درمان آن منجر به مرگ میشود. از طرفی سرما میتواند باعث آسیب اندامها و انتهاهای بدن شود (یخ زدگی اندامها) که عدم توجه و درمان آن میتواند منجر به قطع عضو شود.

2-1- فرودمایی (هایپوترمیا):

مقدمه:

فرودمایی بعد از حوادث ، از دلایل اصلی آسیبها و مرگ و میر در کوهستان است.

عوامل اصلی و فرعی در ایجاد فرودمایی نقش دارند. باد ، سرما ، رطوبت (مثلث فرودمایی) عوامل اصلی ایجاد فرودمایی هستند.

سرما : در هوای کمتر از 15 درجه سانتی گراد ، فرودمای شایع است . گرچه در هر دمایی امکان بوجود آمدن فرودمایی ممکن است.

رطوبت (خیس شدن) : سرعت انتقال دما در آب بسیار بیشتر از هوا است. و لباسهای خیس قدرت عایق بودن خود را از دست خواهند داد. تبخیر آب از پوست دمای بدن را به سرعت کاهش میدهد.

باد : سرعت انتقال حرارت بدن به محیط را بیشتر کرده، باعث می شود در دمای ثابت با افزایش سرعت باد دمای هوا کمتر احساس شود.

عوامل فرعی نیز در تشدید فرودمایی بسیار تاثیر گذار هستند شامل : خستگی ،گرسنگی ، تشنگی ، استرس ، آسیبهای سرمایی قبلی و درمان شده اخیر و  ...

علایم و شرایط بالینی:

فرودمایی ابتدا باعث لرز ، بی حسی و رنگ پریدگی پوست و اختلال حرکات ظریف ماهیچه ها میشود. سپس باعث تلوتلو خوردن ، گیجی، خواب آلودگی، بی توجهی به محیط و غیر منطقی شدن و حرف های نا مربوط زدن می شود. در مراحل شدید می تواند منجر به ناهماهنگی شدید عضلات، اختلال هوشیاری ، کما و حتی مرگ شود. دقت کنید که مصدومان تا اخرین مراحل هوشیار هستند و در حال فعالیت .

درمان :

مصدوم را در پناه از باد، روی یک زیر انداز عایق قرار دهید و با سرعت لباسهای خیس را در آورید. مصدوم را خشک کنید و لباس گرم و خشک به او بپوشانید. سپس اقدام به گرم کردن مصدوم با تماس فرد به فرد و دادن مایعات گرم و شیرین بنمایید .

نکته(1) : بدون تعویض پوشاک خیس و خشک کردن بیمار انجام سایر اقدامات برای درمان فرودمایی سودی نخواهد داشت.

نکته (2) : اولویت با مصدوم است. ابتدا مصدوم را گرم کنید بعد به گرم کردن محیط(روشن کردن آتش و ...) بپردازید

نکته (3) : مراقب سایر افراد گروه که آنها نیز در همان شرایط محیطی هستند باشید.

هر توقف فعالیت در باد و هوای حتی معتدل میتواند باعث کاهش دمای بدن شود (علت لرز در عصر هنگام که در کوه می ایستید و یا در پایان برنامه که قصد برقراری بارگاه و چادر زدن دارید همین است)

پیشگیری :

استفاده از لباس مناسب برای مقابله با باد و سرما

جلوگیری از خیس شدن ناشی از عرق ، باران ، برف و آب های محیطی

استفاده مناسب از مایعات گرم و شیرین

توجه به علایم اولیه فرودمایی و درمان آنها در مراحل اولیه

 2-2- یخ زدگی اندامها (Frostbite)

مقدمه:

سرما باعث انقباض عروق و اختلال خونرسانی انتهاهای بدن می شود. اگر دما به زیر صفر برسد یخ زدگی مایعات درون بدن نیز ایجاد می شود که منجر به آسیب به اندامهای بدن می شود.

سرما ، رطوبت ، باد ، پوشیدن اجسام تنگ ، تشنگی و ... باعث تشدید این آسیب میشوند

علایم و شرایط بالینی:

در مراحل اولیه پوست دچار گز گز و کرختی می شود که با پیشرفت شرایط زخم و تاول و نهایتا سیاه شدن(نکروز) تمام بافت ایجاد میشود. در مراحل اولیه درد شدید است  که در مراحل پیشرفته میتواند کمتر شود.

درمان :

در صورت آسیب اندمها ابتدا به درمان فرودمایی بپردازید .سپس اجسام تنگ و پوشاک خیس اطراف محل آسیب را خارج کنید ، عضو را خشک کنید . در صورت وجود زخم اقدام به پانسمان ، انتقال به محل امن و گرم کردن مصدوم و اندام مبتلا کنید.  

پیشگیری:

تکان دادن انگشتان در برنامه های برفی و سرد ، پوشاک و کفش مناسب

تنگ نبودن جورابها و دستکشها

پوشاندن انتهاها در سرما

 کنترل مرتب پاها

گرم نگه داشتن کل بدن

2-   آسیبهای ناشی از گرما

مقدمه:

فعالیت در آب و هوای گرم و بخصوص مرطوب منجر به از دست دادن مقادیر زیادی از آب و املاح بدن بصورت عرق می شود. که ابتدا باعث کمبود و اختلال در املاح بدن می شود و سپس منجر به کاهش آب بدن خواهد شد.

علایم و شرایط بالینی:

گرمازدگی در مراحل خفیف منجر به از دست دادن املاح بدن و درد ها و گرفتگی های عضلانی خواهد شد در مراحل متوسط دمای بدن  بالا می رود (کمتر 40 درجه) و بدن دچار کم آبی (دهیدراتاسیون) خواهد شد. در مرحله شدید علاوه بر افزایش دمای بدن به بالای 40 درجه اختلال هوشیاری نیز به وجود خواهد آمد .

درمان

بیمار را در محلی خنک به دور از آفتاب بخوابانید و پاهای او را حدود بیست درجه (در حد یک کوله پشتی)بالا قرار دهید مصدوم را با کمپرس آب هم دمای بدن (نه سرد) و اندکی باد زدن خنک کنید و مایعات مناسب(آب حاوی املاح ترجیحا او ار اس) به مصدوم بدهید

نکته : در صورت عدم هوشیاری یا استفراغ شدید به مصدوم چیزی نخورانید

پیشگیری :

خوردن مایعات حاوی املاح را از ابتدای فعالیت در هر آب و هوایی بخصوص اگر فعالیت شما با تعریق زیاد همراه است فراموش نکنید(دوغ کشک به همراه آب ، او ار اس ، محلولهای ورزشی ایزوتونیک)

فعالیت خود را در آب و هوای گرم محدود کنید

لباس مناسب (نازک ، گشاد ، رنگ روشن ، الیاف مناسب )   بپوشید .

مراقب کودکان ، بیماران مزمن چون فشار خونی ها و دیابتی ها ، افراد مسن و کسانی که آمادگی بدنی مناسب ندارند باشید

....................................................................

1: Acute Mountain Sickness

2: High Altitude Cerebral Edema

3: High Altitude pulmonary Edema

دکتر فرید عباسی دزفولی- مدرس پزشکی کوهستان- مربی کوهپیمایی



آبوم تصاویر



مطالب مرتبط